Aslanov A.M.

Müstəqil ekspert

YERLİ ÖZÜNÜİDARƏ SİSTEMİNDƏ «YERLİ XİDMƏT»  BARƏDƏ QEYDLƏR

 

BİRİNCİ MƏQALƏ

Azərbaycan Respublikasında demokratik təsisatların yaranması və onların stabilləşməsi prosesi davam edir. Bu proseslərdə yerli özünüidarə sisteminin əhəmiyyətli yeri vardır.

Ölkədə yerli özünüidarə sisteminin fəaliyyəti üçün, demək olar ki, zəruri qanunvericilik bazası mövcuddur. Məqsədimiz Milli Məclis tərəfindən bu sahədə qəbul edilmiş qanunları rəsmi təfsir etmək deyil. Ona görə də hər üç məqalədə irəli sürdüyümüz fikirlər və mülazhizələr sadəcə gələcəkdə bu istiqamətdə aparılan müzakirələr üçün zəmin rolunu oynayır.

Ümumiyyətlə, bələdiyyə sahəsində qəbul olunmuş qanunlarda Azərbaycan Respublikasının hüquq elminə yeni məfhumlar və konsepsiyalar daxil edilmişdir. Lakin bu məfhumlar arasında bəzi mübahisəli məsələlər və  dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac olan anlayışlar hələ də mövcudur. Bundan başqa, bəzi terminlər və ifadələr qanunvericilikdə konkret olaraq göstərilməyib. Məsələn, qanunvericilikdə yerli xidmət (bələdiyyə xidməti) anlayışına və onun izahına rast gəlmirik. 

«Bələdiyyələrin statusu haqqında» (bundan  sonra «Status») qanunda və digər qanunvericilik aktlarında yerli xidmət (bələdiyyə xidməti) əvəzinə «yerli əhəmiyyətli məsələlər»[1] ifadəsi işlədilmiş, onun izahı verilmişdir.

«Yerli əhəmiyətli məsələlər» məfhumu hesab edirəm ki, bir çox hallarda konkret deyildir. Bu səbəbdən də çox vaxt müxtəlif cür izah edilə bilər. Ona görə də bu məqalədə yerli özünüidarə sistemində «yerli əhəmiyyətli məsələlər» ifadəsi barədə bəzi fikirləri açmaq, onun qarşılığı olan «yerli xidmətlər»in (funksiyaların, bələdiyyə vəzifələrinin və yaxud da daha dəqiq ifadə ilə desək, bələdiyyələrin hakimiyyət və vəzifə səlahiyyətlərinin) mahiyyəti,  növləri, formaları barədə danışmaq, bu sahədə ölkə qanunvericiliyində olan bəzi boşluqlara diqqəti yönəltməkdir.

Məqalədə istifadə edilmiş «yerli xidmət» terminindən məqsəd bələdiyyə ərazi vahidlərində bələdiyyələrin vətəndaşlara, onların həyat fəaliyyətini təmin etmək üçün göstərilən «xidmətlər» nəzərdə tutulur. Bu məsələyə konseptual yanaşma baxımından «xidmət»lər məfhumu təkcə yerli əhaliyə xidmət göstərmək yox, eyni zamanda bu barədə qərar qəbul etmək səlahiyyətlərini də ehtiva edir. Eyni zamanda yerli özünüidarə fəlsəfəsindən çıxış  edərək hesab edirik ki,  bələdiyyə sakinlərinə ən  zəruri xidmətləri bələdiyyə orqanları təmin etməlidir. Bu bələdiyyə ərazisi sakinlərinin əsas hüquqlarıdırsa, həm də bələdiyyə orqanlarının vətəndaşlar qarşısında vəzifə kimi qəbul  edilən öhdəlikləridir.

Bu mövzu üzərində fikir və mülahizələrimizi dövlət hakimiyyət orqanları ilə bələdiyyələr arasında qarşılıqlı münasibətlər zəmini üzərində aparmağa çalışmışıq.   Bu münasibətlərin təməlində  dövlət hakimiyyət və idarəçiliyinin desentralizasiyası (mərkəzsizləşmə) və hakimiyyətin tədricən aşağı idarəetmə (hakimiyyət) orqanlarına  verilməsi dayanır.

 

Yerli xidmətlərin (funksiyaların, vəzifələrin) əhatə dairəsi

 

Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycan Respublikasında yerli özünüidarə sisteminə aid edilən funksiyaları, əsasən, dörd qurupa ayırmaq olar.

Birinci qrupa daxil olan funksiyalar: bələdiyylərəin özünə məxsus daxili vəzifələridir. Konstitusiyanın 144-cü maddəsinin (2, 3, 4, 5, 6, 7) bəndlərinə əsasən ölkə qanunvericiliyi bu maddə ilə bələdiyyələrə hakimiyyət (qanun çərçivəsində öz iradəsi ilə qərar qəbul etmək hüququ) səlahiyyətləri vermişdir. Başqa qanunlarda da bələdiyyə iclaslarında həll olunan məsələlərin siyahısı verilib[2] ki, bunlar da bələdiyyələrin öz daxili funksiyalarına aid edilə bilər.  Bundan  başqa bələdiyylərin öz ərazilərində torpaq münasibətlərinin tənzimlənməsi sahəsində konkret səlahiyyətlər müəyyən  edilib.[3]

İkinci qrupa daxil olan funksiyaları mərkəzi hakimiyyət orqanlarının yerli vəzifələri kimi adlandırmaq olar.[4] Bu mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyət dairəsinə aid olan vəzifələrin bir hissəsinin bələdiyyələr vasitəsi  ilə icrasını nəzərdə tutur. 

Bu funksiyalar barədə hüquqi  normalar “Status»da göstərilmişdir.[5]    

Üçüncü qrupa daxil olan funksiyaları «həvalə edilmiş» (ötürülmüş) funksiyalar kimi adlandıraq.[6] Qanunvericilik mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının bələdiyyələrə əlavə dövlət səlahiyyətlərinə daxil olan bəzi funksiyaların  verilməisnin mümkün olduğunu göstərmişdir. Bu müddəa «Status»da öz əksini tapmışdır.[7] Bu müddəa başqa bir qanunda belə izah edilmişdir. «Qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanları bələdiyyələrə əlavə səlahiyyətlər həvalə etdikdə onlar bu səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi üçün zəruri maliyyə vəsaiti ilə təmin edilirlər».[8] 

Beləliklə, «yerli əhəmiyətli məsələlər»i əhatə edən yerli xidmətlər hər üç maddədə bələdiyyələrin fəaliyyətini  tənzimləyən hüquqi  normalardır və bu normalar qanunlarda birbaşa nəzərdə tutulmuşdur.

Dördüncü qurupda yer alan funksiyalar üçün qanunvericilikdə birbaşa normalar yoxdur. Həmin funksiyaları aşağıdakı bölmədə şərh etmişik. Bunlar yerli özünüidarənin təbiətindən  doğan «könüllü» vəzifələrdir.

Dördüncü qrup funksiyaları  «könüllü»  funksiyalar hesab etmək  olar. İlk baxışdan mübahisəli görünən bu funksiyaların icrası bələdiyyələr tərəfindən məqsədəuyğun sayıldığı təqdirdə həyata keçirilir. «Nəzəri cəhətdən Azərbaycan Respublikasında bu funksiyalar (xidmətlər) dövlət hakimiyyət orqanlarının səlahiyyət dairəsinə daxil edilməsə də, bu cur funksiyaların həmin orqanlar tərəfindən icrasına qadağa qoyulmamışdır».[9] 

            Beləliklə qanunvericiliyiyn  təhlilindən  göründüyi kimi bələdiyyələrin icra edəcəyi funksisiyaların (xidmətlərin) əhatə dairəsi genişdir.

Bələdiyyələrin öz fəaliyyətlərində «həvalə edilmiş» (ötürülmüş) fuksiyaları həyata keçirməsi ilə əlaqədar olaraq demək lazımdır ki, «həvalə» yolu ilə  funksiyaların icrasını bələdiyyələrə tapşırmaq, heç də onların həyata keçməsi barədə məsuliyyətin ancaq bələdiyyələrə verilməsi deyildir. Çünkü dövlət səlahiyyətləri hüquq normaları daxilində qanunverici orqan tərəfindən təsdiq edildikdən sonra başqa bir orqana verilə bilər. Əks təqdirdə həmin funksiyaların həyata keçirilməsi barədə cavabdehlik hakimiyyət orqanının üzərində qalır. Bələdiyyələr bu funksiyaları mərkəzi hakimiyyət və icra orqanları adından icra edə bilər. Bir də  ki, mərkəzi hakimiyyət yerli özünüidarə orqanlarına ötürmək (həvalə etmək) istədiyi müxətəlif funksiyaların həcmi və icra tərzini  nəzərə almalıdır. 

Dördüncü qrupa daxil olan bələdiyyə xidmətlərinin (funksiyaları) II qrupa daxil olan bələdiyyə xidmətləri ilə zahirən üst–üstə düşmək imkanı böyükdür. Amma başqa bir tərəfdən «könüllü» funksiyalar (bələdiyyə xidmətləri) o zaman yarana bilər ki, bələdiyyə ərazi vahidində onların icra olunmasına zərurət yaransın. 

 Bir məsələni buruda xüsusilə qeyd etmək  lazımdır. Bələdiyyələrin  səlahiyyət dairəsinə daxil olan funksiyaların dəqiqləşdirilməsi beynəlxalq miqyasda təsbit edilmiş prinsiplərə əsaslanmalıdır. Bu prinsiplərdən biri sabsidariti (subsidiarity) prinsipidir.[10] Bələdiyyəçiliyin inkişafı üçün çox əhəmiyyətli olan bu prinsipin  mahiyyətini «hər bir fərdin hüquq və maraqları hər hansı bir «icmanın» (bələdiyyə orqanının) hüquq və maraqlarından üstündür»  ideyası təşkil edir. Yaxud, fərdə daha yaxın olan və birinci «icmanın»  hüquq və maraqları  sayca daha böyük və ərazi cəhətdən geniş olan «icmanın» hüquq və maraqlarından üstündür. Deməli, yerli özünüidarə qurumu vətəndaşlara daha yaxın olduğu üçün yerli mərkəzi hakimiyyət orqanlarına münasibətdə daha üstün xüsusiyyətə malikdir. Ona görə də, yerlərdə səmərəli surətdə öz həllini tapa biləcək hər hansı bir məsələ  fərdin və onu təmsil edən «icmanın» maraqları naminə bələdiyyələrin səlahiyyətləri dairəsinə aid edilməlidir. Bu prinsipə əsasən bələdiyyə ərazisində vətəndaşların özlərinin həll edə biləcəyi hər hansı bir məsələ onlar tərəfindən həyata keçirilməlidir. Vətəndaşlar tərəfindən yerinə yetirilməsi mümkün olmayan funksiyalar dövlət orqanları tərəfindən həyata keçirilir. 

Başqa bir prinsip isə bələdiyyə xidmətindən vətəndaşların bərabər səviyyədə, ayrıseçkilik olmadan istifadə etmək  hüququnun olmasıdır. Bu hüquq bələdiyyə orqanları tərəfindən  təmin olunmalıdır.

Digər bir prinsip həyatı əhəmiyyət kəsb edən və ictimai xarakterinə görə önəmli sayılan xidmətlərin (su, qaz, enerji, tulantıların toplanması və utilizasiyası və b.) bələdiyyə tərəfindən davamlı surətdə təmin edilməsidir. 

Bundan başqa da bir neçə prinsiplər var ki, onların təmin olunması çox əhəmiyyətidir.[11]

Müşahidələr göstərir ki, hal-hazırda Azərbaycanda  bələdiyyələr ancaq birinci qurupa daxil olan fnksiyaları və  bələdiyyərin təşəbbüsü əsasında «könüllü» funksiyaları həyata keçirirlər. Məsələn, Bərdə şəhər bələdiyyəsi şəhərin küçələrində olan zibillikləri təmizləmə, şəhərin elektrik xəttləri, transformatorları, subartezan quyularının təmir edilməsində, şəhərə 15 kilometrlik məsafədən içməli su çəkilişi işində yaxından iştiak edib.[12] Bütün bu fəaliyyətlər, heç şübhəsiz ki, bələdiyyələrin öz könüllü təşəbbüskarlığı əsasında icra olunub. 

 

«Yerli xidmət» növlərini müəyyən etmə meyarlırı

Məsələni açmaq üçün bəzi nəzəri mülahizələr və konsepsiyalar üzərində durmalıyıq.

Ümumiyyətlə, «yerli xidmət» növlərini müəyyən etmək üçün üç meyarı qeyd etmək zəruridir. Bunlardan birincisi, vətəndaşlara göstərilən müxtəlif «xidmətlərin» mərkəzi və yerli hakimiyyət və ya yerli özünüidarə orqanları tərəfindən icrasıdır.  Mərkəzi hakimiyyət orqanları tərəfindən həyata keçirilən xidmətlər aşağıdıkılar sayılır. Məsələn, ölkənin müdafiəsi və asayışın qorunması, strateji yollar, körpülər və s. Bütün  bu xidmətlər ictimai xarakter daşıyan xidmətlərdir.[13] Bu növ xidmətlərin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar vətəndaşlara sosial fayda verir. Bu növ xidmətlər üçün haqq alınmır.  Bu növ xidmətlər üçün onun haqqını ödəməyən vətəndaşlar xidmətlərdən məhrum edilmir. Bu xidmətlərin bir xüsusiyyəti də odur ki, onlar  yığılan vergilər vasitəsi ilə maliyyələşdirilir.

Digər tərəfdən ictimai xüsusiyyətli yerli xidmətlər də mövcuddur. Vətəndaşların sosial müdafiə xidmətinin təşkili, ali təhsil, səhiyyə, içməli suyun çəkilişi, və başqa xidmətlər bu qəbildəndir. Məhz ona görə də yerli özünüidarə orqanları bir çox ölkələrdə bu xidmətlərin ictimai xarakterini nəzərə alıb onların bəzilərinin əhatə dairəsinə müdaxilə etmək imkanını əldə edib.  Orta natamam təhsili misal götürək. Əgər cəmiyyət bütün uşaqların və gənclərin təhsilli olmasını zəruri hesab edirsə, uşaqların  təhsil alması fərdi məsələ olmayıb ictimai mənşəli məsələyə çevrilir. Ona görə də  bu sahədə yerli xidmətlərin göstərilməsinə əsas vardır.

Onu da qeyd etmək  lazımdır ki, xidmətlərin bəziləri «yarı dövlət» xidməti xüsusiyyətlərinə malikdir. Məsələn, səhiyyə və ali təhsil xidmətlərində biz bunu müşahidə edirik. Su və elektrik təchizatını da buna misal gətirmək olar. Bu xidmətlərin faydası bölünə bilər, müəyyən şəxslərə aid ola bilər.  Onların haqqını ödəmədikdə isə xidmətdən məhrum olmaq mümkündür. Qiymətlər isə sərbəst şəkildə xidmət göstərən təşkilatlar tərəfindən  müəyyənləşir. Hər bir şəxs bu xidmətləri alıb almaması barədə qararı özü verir. Yuxarıda göstərilən xidmətlər mahiyyəti etibarilə ictimai «məhsul» qrupuna daxil  edilmir. Lakin onların istehlakı üçün tədbirlərin həyata keçirilməsi ictimai xaraterli olduğuna görə dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanları tərəfindən stimullaşdırıla bilər. Bu növ xidmətlər mərkəzi hakimiyyət, qismən də, sakinlərdən ödənilən  haqqlarla maliyyələşir.

Beləliklə, bu xidmətləri şərti olaraq iki yerə bölmək mümkündür. Onlardan birincisi dövlət və ya ictimai xidmətlər, ikincisi isə «yarı dövlət» xidmətləridir.

 İkinci meyar ərazi üzrə xidmətlərin təşkili və nizamlanmasıdır. Bələdiyyə ərazilərində həyata keçirilən xidmətlər yerli xidmət hesab olunur.

Hal hazırda ölkədə yerli özünüidarə sisteminin struktur quruluşu bir pilləlidir. Bütün ölkə ərazisində bələdiyyələrin coğrafi məkanından, iqtisadi vəziyyətindən, məskun olan əhalinin sayından asılı olmayaraq, hüquqları və səlahiyyətləri eynidir. Bələdiyyələr bu səlahiyyətlər daxilində qərar qəbulunda da müstəqil və muxtardır. Bu baxımdan hesab edirik ki, tutduğu ərazinin ölçüsündən, sakinlərin sayından və bələdiyyənin iqtisadi imkanlarından asılı olaraq bir çox yerli xidmətlər üzrə təminatda problemlər ortaya çıxması labüddür. 

Üçüncü meyar isə göstərilən xidmətin maliyyə həcmindən asılıdır. Göstərilən  xidmətin həcmi miqyasından asılı olduğundan tələb olunan maliyyə vəsaiti də yüksək olur.

Beləliklə, bələdiyyə əraziləri də müxtəlif növ xidmətlərin vətəndaşlar üçün təmin olunması həmin ölkənin yerli özünüidarə sisteminin ərazi quruluşundan və bələdiyyə ərazilərindəki iqtisadi potensialından, sakinlərin sayından və digər faktorlardan asılıdır.

 

«Yerli xidmətlər» in təşkili formaları və bu xidmətdən istifadə 

Bələdiyyələrin yerli xidmətləri  üç formada: birbaşa, başqa (ərazi cəhətdən yaxın) bələdiyyə orqanları ilə koorporasiya şəraitində və nəhayət hər hansı bir müəsissəni dəvət etməklə təşkil edilə bilər.  Bu barədə qanunvericilikdə normalar  nəzərdə tutulub.[14]

 Misal üçün Bərdə bələdiyyəsinin fəaliyyəti həmin bələdiyyənin təşəbbüsü əsasında birbaşa formada həyata keçdiyini bildirmişdik.

Yuxarıda qeyd olunan bu xidmətlər o funksiyalardır ki, onlar bələdiyyə əhalisinin özü tərəfindən «könüllü» surətdə müəyyən edilir. Onların icrası və ya icra edilməməsi barədə bələdiyyə üzvləri özləri qərar çıxarırlar. Eyni zamanda bələdiyyələr bu funksiyaları birbaşa öz daxili qüvvələrin gücü ilə və ya digər müəssisələr  vastitəsi ilə həyata keçməsi barədə  qərar çıxara bilərlər. Göstərmək  lazımdır ki, bələdiyələrin  bü funksiyaları digər yaxın məsafədə yerləşən  bələdiyyə orqanları ilə kooperasiya formasında və ya hüquqi və fiziki şəxslərlə bağlanan müqavilələr əsasında icra etməsi  mümkündür. 

Yerli xidmətlərin mənsubiyyətini müəyyənləşdirmək Azərbaycanda  yerli özünüidarə sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində aparılacaq islahatlar zamanı mümkün ola bilər. Yerli xidmətlərin bələdiyyə inzibati ərazilərində inkişaf etdirilməsi isə bir çox cətədən əlverilişdir. Çünkü bələdiyyələr yerli xidmətlərin inkişafı üçün ən münasib qurumdur.

Yekun olaraq onu da qeyd edək  ki, bələdiyyə quruculuğunun müasir mərhələsi bir də onunla əlamətdardır ki, ilk dəfə olaraq dövlət hakimiyyəti orqanları funksiyalarının bir qisminin yerli özünüidarə qurumlarına verilməsi barədə ölkə konstitusiyasında və qanunlarda normalar və müddəalar  təsbit edilmiş və həyata keçirilmişdir.

Bütün bunlar bələdiyyə orqanları ilə yerli dövlət hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyət dairəsinə daxil olan funksiyaların dəqiqləşdirilməsində yeni yanaşma formalarının  tapılmasını və tətbiqini zəruri edən şərtlərdəndir.

Unutmaq olmaz ki, yerli özünüidarə sistemi dövlət hakimiyyəti orqanları ilə ölkə vətəndaşları arasında bir institutdur. Dövlət əhalinin xeyrinə həyata keçirmək üçün qanunla bələdiyyə orqanlarına müxtəlif huquqlar verir. Bu hüquqlar çərçivəsində bələdiyyələr müxtəlif yerli xidmətləri icra edirlər. Bu hüquqların dəqiqləşdirlməsi və səlahiyyət bölgüsünün aparılması dövlət hakimiyyəti oqranları ilə bələdiyyə orqanları  arasında münasibətlərin yeni mərhələsidir. Çünkü dövlət ölkənin yeni konstitusiyasının qəbulu ilə dövlət quruculuğu prosesində yeni ictimai–siyasi münasibətlər  mərhələsinə daxil olmuşdur. Bu sahədə mühüm yerlərdən biri yerli özünüidarə institutuna məxsusdur.

Bu məqalədə yerli xidmətlərin siyahısını təqdim etməyə ehtiyac görmədik.  Burada biz yerli xidmətin əhatə dairəsinin konturlarını çəkməyə çalışdıq, tədqiqatımızın yekunlarının bəzi nəticələrini bəyan etdik. Bu hissədə tənqidi fikirlərə də yer ayırmadıq.

Bu başlıq  altında olan məqalənin ikinci hissəsində, əsasən, «Yerli özünüidarə haqqında» Avropa Xartiyasında «yerli xidmətlərin» (funksiyaların) izah ediləcək, bir-iki ölkələrin təcrübəsi  nəzərdən  keçiriləcək, bəzi  mübahisəli məqamlar açıqlanacaqdır.

 

Bu məqalə «Yerli özünüidarə məsələləri» jurnalının 4(11) 2003 –ci il sayında dərc edilmişdir.


Aydin  M. Aslanov

                                                            An independent expert 

Summary

SOME NOTES ABOUT “SERVICE PROVISION” IN THE SYSTEM OF SELF-GOVERNMENT

 

Local self-government system of Azerbaijan plays an important role in strengthening democratic institutions.

            The purpose of this article isn’t officially review all relevant national legislation, but aim of the article to give insights and make attempts to identify municipal services within the self-government system of Azerbaijan. It also helps gain deeper understanding of what is required for successful reform of the municipal system in future. This study has been done on the basis of decentralization theory and respect and understanding of effectiveness of mutual partnership of central government with local authorities.

The article consists of tree main parts.

In the first part the author divides functions belonged to local self-government system into four groups. The first group of functions has been specified in the Constitution. The second group, which is much debatable, relates to local tasks of the central government. These are tasks, which municipalities may accomplish, guided be local authorities of central government. The third group of functions is delegated functions. According to author’s view all these functions were provided by national legislation. The fourth group is volunteer functions of municipalities. Thus, because these function are neither determined, no restricted by the laws.

In this section author recommends to look at local service provision from the point of European Charter of self-government, since Azerbaijan has ratified the Charter on December 2001.  Therefore, widely recognized principles laid down on the basis of the Charter such as subsidarity, equality, guarantee the continuity and others should be taken into consideration in national legislation. At the end of the section the author shares his vision of service provision of Azerbaijani municipalities grounded on his observation.

The second part of the article is about those institutions that responsible at the different levels of government provide public services.  In this section author concludes that provision of local services in the municipal territory is bind to whole local self-government system, its intergovernmental structure, economic and financial capability of municipalities and other reasons.

The third part of the article devoted to provisional forms of local services. The author claims that to avoid of overlapping responsibilities between levels of governments there is great demand to make a clear and concise division of tasks and responsibilities and reach an agreement between all levels of governments.

 

This article was published in the theoretical and practical magazine municipalities “Problem of local self-government”, #4 (11) 2003    

 


[1] Áÿëÿäèééÿëÿðèí ñòàòóñó ùàããûíäà Àçÿðáàéúàí  Ðåñïóáëèêàñûíûí ãàíóíó, ìàääÿ 2. (3)

[2] «Áÿëÿäèééÿëÿðèí Íöìóíÿâè Íèçàìíàìÿñè» Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí 1999-úó èë 15 Îêòéàáð òàðèõè ãàíóíó èëÿ òÿñäèã åäèëèá. Áàõ ìàääÿ 4

[3] «Áÿëÿäèééÿ òîðïàãëàðûíûí èäàðÿ åäèëìÿñè ùàããûíäà» Àçÿðáàéúàí  Ðåñïóáëèêàñûíûí Ãàíóíó 2001

[4] Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Êîíñòèòóñèéàñû-ìàääÿ 144 (8,9,10 )

[5] Áÿëÿäèééÿëÿðèí Ñòàòóñó ùàããûíäà –ìàääÿ 4,5,6.

[6] Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Êîíñòèòóñèéàñû-ìàääÿ 144 (11 )

[7] Áÿëÿäèééÿëÿðèí Ñòàòóñó ùàããûíäà – ìàääÿ 42 (1)

[8] Áöäúÿ ñèñòåìè ùàããûíäà Àçÿðáàéõàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ãàíóíó- ìàääÿ  32 (3, 4)

[9] Íàìèê Àëèéåâ «Ïðàâîâûå îñíîâû äåöåíòðàëèçàöèè», Ïðîöåññ äåöåíòðàëèçàöèè íà Þæíîì Êàâêàçå: Òåêóøàÿ ñèòóàöèÿ è ïåðñïåêòèâû ðàçâèòèÿ FDI Proceedings; ñ.58

[10] Council of Europe; Recommendation N (95) 19 of the Committee of Ministers to Member States on the implementation of the principle of subsidiarity  (Adopted by the Committee of Ministers on 12 October 1995 at the 545th meeting of the Ministers' Deputies)

 

[11] Council of Europe; Recommendation no. R (97) 7 Of the committee of ministers to member states

on local public services and the rights of their users (Adopted by the Committee of Ministers on 1 April 1997, at the 587th meeting of the Ministers' Deputies)

[12] Áÿëÿäèééÿ õÿáÿðëÿðè: ãàíóíâåðúèëèê âÿ òÿúðöáÿ- «Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè óüðóíäà Ìöñòÿãèë Ìÿñëÿùÿò âÿ éàðäûì Ìÿðêÿçè» Áöëëèòåí ¹ 4. ñÿù. 6-7

[13] Wayner Parsons, Public Policy : An introduction to the theory and practice of policy  analysis, pages 10-11

[14] Áÿëÿäèééÿëÿðèí ñòàòóñó ùàããûíäà, ìàääÿ 34,35, 36, 37; «Áÿëÿäèééÿ Ñèôàðèøëÿðèíèí Âåðèëìÿñè Ãàéäàëàðû» Àçÿðáàéúàí  Ðñïóáëèêàñûíûí  Ïðåçèäåíòèíèí Ôÿðìàíû 4 Èéóë 2001-úè èë