Məlahət Fərəçova.

«Qobustanın Mədəni irsi».

M.Fərəcova

Qobustan Dövlət tarixi-bədii qoruğu

Bəşəriyyət tarixinin öyrənilməsində qayaüstü təsvirlər olduqca maraqlı və qiymətli bir mənbədir . Onlar Yer kürrəsinin bütün qitələrində aşkar edilib və ümumilikdə zəngin və dərin mənalı geniş «şəkil qalereyası»nı təşkil edir . İbtidai insanların həyatının və məişətinin müxtəlif tərəflərini ustalıqla əks etdirən qədim rəssamların bu incəsənət əsərləri əsrlər boyunca toplanıb . Məhz buna görə , bu təsvirlər ibtidai incəsənəti öyrənməklə məşğul olan alim və mütəxəssislərin diqqətini hər zaman özünə cəlb etmişdir .

Ərazisi minlərlə petroqliflərlə zəngin olan Qobustan - dünya mədəni irsinin qiymətli abidələrindən biridir. Qobustanın Böyükdaş, Kiçikdaş və Cinqirdaq daqlarında yerləşən bu abidələrin unikal arxeoloji və tarixi mahiyyəti və eləcə də buranın landşaftının təbii közəlliyi onların elmi və estetik əhəmiyyətini muəyyən edir . Petroqliflər bu reqionun əsas tarixi mənbələrindən biridirlər. Qayaüstü təsvirlər üst paleolit və bütün sonrakı dövrləri əhatə edir.

Qobustan – bir tərəfdən landşaftın ritual məkana , diğər tərəfdən isə uzun müddət saxlanılan və əcdadlarımızın möhkəm ənənələrini yaradan daimi yaşayış məkanına çevrilməsinin parlaq nümunəsidir. Bu ənənələr landşafta çəkilmiş işarələrdə və adət- ənənələrdə əks etdirilib.

Qobustan abidələrinin qorunmasının, konservasiyasının və dünya miqyasında təbliq olunması perspektivlərinin bir çox məsələləri sənədləşdirmə tələb edir. Obyektin vəziyyətinin qeyd edilməsi yalnız yoxlama zamanı deyil, eləcə də sonrakı dəyişikliylərin qeydiyyatı - qarşımıza çıxan məsələlərdən biridir.

«Petroqliflərin yerlərinin sənədləşdirilməsi strukturu» ilk dəfə 2001-ci ildə Çolpon-Ata şəhərində (Qırxızıstan) keçirilən «Mərkəzi Asiyanın petroqlifləri» adlı beynəlxalq elmi seminarda A.E.Roqojinski tərəfindən təqdim edilmişdir. 2002-ci ildə norveç həmkarlarımız,

A.S.Xiqenin rəhbərliyi altında, Tamqalı petroqliflərinin vəziyyətinin, konservasiya işlərinin və monitorinqin sənədləşdirilməsi formalarının hazırlanması nəticəsində bu sistem böyük naliyyətlər qazanmışdır.

Qobustanın maddi-mədəni irsinin tədqiqi və qorunması məqsədi ilə maddi-texniki baza əsasında, biz tərəfdən yeni metodları əks etdirən məlumatlar bazası tərtib edilib.

Petroqliflərin yerləşdirilməsinin sənədləşdirilməsinə aşağıdakı növlər daxildir:

1) kompleksin arxeoloji xəritəsi

2) petroqliflərin yerləşdiyi sahələrin topoqrafik planı

3) petroqliflərin yerləşdjiyi sahələrin indeksləşmiş foto və qrafik panoraması

4) petroqliflərin yerləşdiyi səthlərin indeksləşmiş foto (ortoqonal proyeksiyada) və qrafik təsvirləri

5) petroqliflərin və səthin vəziyyətini xarakterizə edən standartlaşmış izah.

Məhz bu materialların əsasında qayaüstü incəsənət abidələrinin tədqiqi,qorunması və istifadəsi məsələləri həll olunur.

GPS –in vasitəsi ilə MAP-info proqramında bizim tərəfdən qoruğun xəritəsi və onun uzərində qeydə alınmış qayaüstü təsvirlər tərtib edilmişdir. 417 daşın fotofiksasiyası tərtib edilmişdir,417 koordinat qeydə alınmışdır.

Beləliklə, özündə bir çox parametırlərı birləşdirən vahid sənədləşdirmə kompleksi Azərbaycan abidələrinin elmi təhlilinin, konservasiyanın, monitorinqın, qorunmasının və istifadəsinin keyfiyyətiniə yeni səviyyələrə qaldırır.

Qayaüstü incəsənət – ümumbəşər fenomenidir. Qayaüstü incəsənət abidələrinin təbii aşınmalara, dağıntılara məruz qalması – qlobal problemdir. Yalnız birğə əməkdaşlıq və olan məlumatların, metodların, bilik və təcrubələrin mübadiləsi yolu ilə ğələçəkdə effektiv nəticələr əldə edə bilərik.